Nederlandse kiezers als kuddedieren; zetelpeilingen als self-fulfilling prophecies

Laat jij je stemgedrag beïnvloeden door de media? Je denkt misschien van niet, maar recent onderzoek van de Universiteit van Amsterdam toont aan dat dit wel degelijk het geval is. Hieronder het Artikel geschreven door: Tom van der Meer & Armèn Hakhverdian

Tien weken voor de Tweede-Kamerverkiezingen worden we weer bestookt met zetelpeilingen. Zoals bij elke verkiezing waarschuwen politicologen opnieuw voor mogelijke perverse effecten van opiniepeilingen. Zo zouden kiezers  bijvoorbeeld de neiging hebben om op partijen te stemmen die het goed doen in de peilingen. Tot nu toe was er geen direct bewijs  voor dit zogenaamde bandwagon effect. Bestaand onderzoek bestond vooral uit experimenten onder studenten met verzonnen peilingen. Maar of feitelijke peilingen daadwerkelijke kiezers ook echt beïnvloeden, bleef onduidelijk. Tot nu.

Experiment

Om vast te stellen of  (Nederlandse) kiezers zich laten beïnvloeden door realistische peilingen hebben we  daarom met medewerking van EenVandaag een experiment uitgevoerd onder het EenVandaag Opiniepanel. Ruim 23.000 deelnemers werden half mei automatisch ingedeeld in willekeurige groepen. De deelnemers kregen een uitgebreide vragenlijst voorgelegd, waarbij slechts één vraag per groep verschilde. We stelden alle groepen bloot aan dezelfde feitelijke uitslag van peil.nl van het voorgaande weekend, maar met verschillende begeleidende teksten over de PvdA. Deze tekst varieerde van  positief over de PvdA (‘groei sinds vertrek Cohen’) via neutraal (‘nagenoeg onveranderd sinds vorige week’) tot negatief (‘verlies sinds 2010’). Eén groep kreeg alleen de droge peilingsuitslag te zien zonder enige tekstuele duiding en een laatste groep kreeg in het geheel geen peilingsuitslag te lezen. Uiteindelijk stelden we in alle groepen dezelfde slotvraag: hun stemintentie.

Bandwagon effect

De uitkomsten van het onderzoek wijzen op een bandwagon effect, maar niet zoals we die ons vaak voorstellen. De droge uitkomst van de peiling beïnvloedt de kiezers geenszins: ongeacht het zien van een peiling steunde 15,2% de PvdA. Een neutrale duiding heeft nauwelijks invloed. Maar  op basis van precies diezelfde peiling met een positieve duiding, kreeg de PvdA liefst 17,1% van de stemmen. Blootstelling aan peilingen an sich heeft geen consequentie voor stemgedrag; het is de interpretatie daaromheen die het verschil maakt. Meelopersgedrag dus.

Dit bandwagon effect is statistisch zwak (nipt significant), maar in maatschappelijk opzicht fors: een enkele peiling leidde al tot drie extra Kamerzetels voor de PvdA. Met die extra zetels zou de PvdA in 2010 het voortouw hebben bij de regeringsformatie, niet de VVD. Ook in 2006 was de PvdA met die drie zetels erbij groter geweest dan het CDA.

We benadrukken dat dit verschil van 3 zetels een zeer conservatieve schatting van het bandwagon effect is. Ten eerste ontvangen kiezers over het algemeen informatie over peilingen over een langere periode en via verschillende kanalen. Het effect dat wij hebben gevonden werkt dus ‘in de echte wereld’ hoogstwaarschijnlijk op cumulatieve wijze. Daarnaast werkt het EenVandaag Opiniepanel met zelf-aanmelding, waardoor de kiezers in dit panel op een aantal cruciale punten (opleiding, politieke interesse, etc.) afwijken van de gemiddelde kiezer. Als we ons experiment hadden uitgevoerd onder een meer representatieve steekproef was het effect hoogstwaarschijnlijk groter aangezien doorsnee kiezers minder resistent zijn voor media-effecten dan die van het panel. Bovendien had de daadwerkelijke peiling (van zondag) al enkele dagen via de media doorgewerkt op de attitudes van de deelnemers van het EenVandaag Opiniepanel. Het effect was dus al deels verdisconteerd.

Opiniepeilingen creëren de werkelijkheid die ze willen rapporteren

Nederlandse kiezers vertonen dus kuddegedrag: ze stemmen graag op een winnaar. Dit is op zich niet erg. Het is volstrekt legitiem als kiezers hun stem bepalen op basis van trends in opiniepeilingen. Althans, dat is niet beter of slechter dan stemmen op basis van traditie, verkiezingsprogramma’s, Stemwijzers of het kontje van de lijsttrekker. Maar dan moet de berichtgeving over opiniepeilingen wel kloppen.

En daar gaat het consequent fout.

Wekelijks halen opiniepeilers het nieuws door de laatste verschuivingen in hun onderzoek te rapporteren. Bijna al die (twee-)wekelijkse verschuivingen zijn echter betekenisloos en niet-significant. Ze zijn het resultaat van meetonzuiverheid, niet van daadwerkelijke verschuivingen onder het Nederlandse electoraat. Desondanks lezen we in de media over grote winsten en historische dieptepunten van politieke partijen. Want, zo stellen peilers regelmatig, ze beschrijven de uiteindelijke langere trend toch goed? Als het de peilers daadwerkelijk gaat om ontwikkelingen op de langere termijn lijkt het ons volkomen overbodig om wekelijks in persberichten verslag te doen van minimale verschuivinkjes. Presenteer dan alleen (maandelijkse) verschuivingen die ook daadwerkelijk onder de Nederlandse bevolking voorkomen, niet verschuivingen die van week tot week het resultaat zijn van statistische ruis.

Een groter probleem is dat peilers en media die trends deels zelf creëren. Burgers gaan zich ernaar gedragen, waarmee zetelpeilingen een self-fulfilling prophecy worden. Meer over de self-fulfilling prophecy vind je op deze en deze blog.

De rest van het artikel lees je hier.

Waarom de tandartstarieven niet dalen: mens is niet rationeel!

Typisch gevalletje economisch denken… Minister Schippers had gehoopt dat de tandartsen hun tarieven zouden verlagen. Door het vrijlaten van de tarieven zou er meer concurrentie komen en daar zouden tandartsen dan weer op reageren. Vanuit economisch perspectief leuk bedacht, maar om deze verwachting uit te laten komen had de Minister ook moeten kijken naar de gedragscomponent.

Prijs tandartsbezoek?

Vanaf 1 januari dit jaar zijn de prijzen in de mondzorg vrijgegeven. In plaats van lagere tarieven leidde dit tot een prijsstijging van 9,6% (cijfers Nederlandse Zorgautoriteit). Wat is er namelijk voor nodig om meer concurrentie te krijgen onder de tandartsen? Yes, gedragsverandering. Bij wie? Bij ons! Wij moeten namelijk onze tandartsen dwingen hun tarieven te verlagen. Maar zeg eens eerlijk, wie heeft er uberhaupt een idee wat de kosten zijn van een tandarts bezoek? Dat bedoel ik.

Rationele mens

De Minister gaat bij dit experiment uit van de rationele mens die de capaciteit en motivatie heeft om overal uitgebreid rationeel over na te denken. Maar helaas, zoals jullie als trouwe volgers van onze blog nu wel weten: het merendeel (sommige schattingen lopen zelfs tot 95%) van onze beslissingen zijn het gevolg van onbewuste processen. Dit is in de wetenschap toch al wel een tijdje bekend, maar de economische overtuiging blijkt weer hardnekkig.

Gedragsverandering

Volgens mij is het niet realistisch om te denken dat mensen sneller gaan hoppen tussen tandartsen nu de tarieven vrijgegeven zijn. Mensen gaan naar een bepaalde tandarts, omdat ze daar al jaren komen of omdat deze aangeraden werd door vrienden of familie. Een bezoek aan de tandarts heeft ook te maken met vertrouwen. Als mensen eenmaal bij een bepaalde tandarts zijn waar ze in de meeste gevallen maar 2 keer per jaar komen, zullen ze dat niet snel veranderen. Het is ook helemaal niet leuk om naar de tandarts te gaan, dus we willen daar zo min mogelijk energie in steken. Zelfs al zou je de tarieven makkelijk inzichtelijk maken (wat nu nog niet eens het geval is), dan nog moeten mensen de moeite nemen hier naar te kijken.

Volgens mij is het huidige experiment niet de manier om de tarieven van tandartsen te laten dalen. Iemand suggesties hoe de Minister dit wel kan bereiken?

Other[w]eyes 2 jaar!

Stereotype threat: vrouw als bondscoach?

Het was het weekend van de stereotypering van de vrouw. Politicoloog Ewoud Butter opperde dit weekend in zijn blog een nieuwe bondscoach voor het Nederlands elftal: Vera Pauw, voorheen succesvol bondscoach van de Nederlandse dames, maar vooral trending omdat ze een vrouw is. Verder was er ophef over de nieuwe site van de Europese Commissie met als doel meer vrouwen te werven voor de exacte wetenschap. De roze lippenstift look van de website en het bijbehorende filmpje riepen nogal wat reacties op.   

Stereotype threat

Stereotypes zorgen niet alleen voor vooroordelen, maar worden ook versterkt doordat we er allemaal in geloven. Uit onderzoek blijk dat wanneer mensen zich er bewust van zijn dat zij tot een bepaalde stereotype groep behoren (bv. dom blondje) onzeker worden wanneer zij in een situatie komen waar de vaardigheden behorend bij dat stereotype relevant zijn (bv. bij een intelligentietest).

Experiment

Om dit principe te onderzoeken werd een experiment opgezet met donkere en blanke proefpersonen. De proefpersonen kregen de opdracht om een golf clinic te volgen waarbij ze gescoord werden op hun capaciteiten. In de ene groep eindigde de instructie met de boodschap dat de nadruk lag op de atletische kwaliteiten en in de andere groep op sport-strategisch vlak. Nu hoef ik waarschijnlijk niet uit te leggen welke groep wanneer beter scoorde; daar zijn de stereotypen bekend genoeg voor. De stereotypes hadden effect op het geloof dat de proefpersonen hadden in hun eigen kunnen en werd op deze manier een selffulfilling prophecy.


Effecten in dagelijks leven
Deze bedreiging van het stereotype blijkt uit onderzoek in vele situaties een rol te spelen. Zo geven vrouwen een meer liberaal antwoord als hun politieke mening gevraagd wordt door een andere vrouw dan wanneer een man de vraag stelt. Uit ander onderzoek blijkt dat als je mannen alert maakt op het man zijn, zij beter presteren op een wiskunde test en vrouwen andersom slechter. Een manier om dit te voorkomen is om de demografische vragen in een test aan het eind te stellen, zo voorkom je invloed van de sterotype threat op de test prestaties. 

Vrouwenvoetbal

Een test is een gecontroleerde setting, maar ook bij het keuze voor studie en sport, speelt de stereotype threat een rol. Het stereotype is dat vrouwen niet kunnen voetballen, het is dan niet raar als een groot deel van de vrouwen bij de eerste balaanraking denken: zie je wel dit kan ik niet. Hetzelfde geldt voor de beta vakken op school, dat is niets voor meisjes. Daarbij komt dat de omgeving, wij allemaal dus, deze stereotypen versterken. Wiskundeleraren blijken jongens zelfs onbewust meer te stimuleren dan meisjes. Zoals Vera Pauw zelf al zei in reactie op de blog: “Als Van Marwijk Huntelaar op de bank zet levert dat veel kritiek op, maar als een vrouw dat doet is het prijsschieten".